Podwójna diagnoza: uzależnienie i zaburzenia psychiczne

Podwójna diagnoza obejmuje wiele możliwych połączeń

Termin może dotyczyć uzależnienia od alkoholu, opioidów, konopi, stymulantów lub innych substancji współistniejącego z depresją, zaburzeniem lękowym, PTSD, chorobą afektywną dwubiegunową, psychozą, ADHD albo zaburzeniem osobowości. Dwie osoby z tą samą etykietą mogą więc potrzebować zupełnie innego leczenia. Konieczna jest osobna ocena każdego problemu i ich wzajemnego wpływu.

Substancja może nasilać lub wywoływać objawy psychiczne, a depresja, trauma lub lęk mogą zwiększać skłonność do używania jako sposobu samoleczenia. Część objawów zmienia się po okresie stabilizacji, lecz nie wolno zakładać, że wszystkie znikną po odstawieniu. SAMHSA zaleca rutynowe badanie obu obszarów niezależnie od miejsca pierwszego kontaktu.

Objawy nakładają się na siebie i mogą utrudniać diagnozę

Bezsenność, lęk, drażliwość, spadek nastroju, problemy z koncentracją i wycofanie mogą wynikać z zaburzenia psychicznego, działania substancji, odstawienia albo kilku przyczyn jednocześnie. Używanie konopi lub stymulantów może komplikować obraz psychozy, a alkohol może nasilać depresję i impulsywność. Dlatego diagnoza jest procesem, nie pojedynczym testem.

Specjalista pyta o kolejność zdarzeń: kiedy pojawiły się pierwsze objawy, czy występowały w dłuższych okresach bez używania, jak zmieniają się po substancji i czy podobne problemy występowały w rodzinie. Potrzebuje także listy leków, informacji o śnie, urazach, chorobach, próbach samobójczych oraz wcześniejszym leczeniu. Za zgodą pacjenta pomocne bywają obserwacje bliskich.

Sygnały kryzysowe wymagają działania przed pełną diagnozą

Próba samobójcza, konkretny plan odebrania sobie życia, ciężkie samouszkodzenie, psychoza z niebezpiecznym zachowaniem, skrajne pobudzenie, brak kontaktu, przedawkowanie lub ciężkie odstawienie wymagają pilnej pomocy. Nie trzeba czekać, aż osoba będzie trzeźwa albo zgodzi się z nazwą problemu, żeby przekazać dyspozytorowi obserwowane objawy.

W bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112. Jeśli sytuacja nie jest natychmiastowa, ale stan szybko się pogarsza, skontaktuj się z pomocą medyczną lub psychiatryczną tego samego dnia. Bliska osoba nie powinna samodzielnie odstawiać leków psychiatrycznych, podawać dodatkowych dawek ani próbować uspokajać alkoholem czy cudzymi lekami.

Bezpieczeństwo ma pierwszeństwo przed rozstrzyganiem, czy objaw jest skutkiem substancji, choroby psychicznej czy obu problemów naraz.

Zintegrowane leczenie obejmuje oba problemy w jednym planie

SAMHSA wskazuje, że zintegrowana opieka poprawia jakość leczenia i wyniki, ponieważ traktuje człowieka jako całość. Może być prowadzona przez jeden zespół albo przez współpracujące placówki, ale odpowiedzialność i komunikacja muszą być jasne. Pacjent nie powinien być odsyłany bez planu między psychiatrią a terapią uzależnień tylko dlatego, że każda strona widzi drugi problem.

Leczenie może łączyć farmakoterapię psychiatryczną, leki stosowane w wybranych uzależnieniach, psychoterapię, pracę nad redukcją szkód, wsparcie społeczne i leczenie chorób fizycznych. Cele powinny być uzgadniane i aktualizowane. U części osób pierwszym krokiem będzie stabilizacja kryzysu, ale dalszy plan nadal musi uwzględniać oba rozpoznania.

Dobra placówka stosuje zasadę „żadnych złych drzwi”

Zasada opisywana przez SAMHSA oznacza, że niezależnie od tego, czy ktoś trafia do poradni zdrowia psychicznego, terapii uzależnień czy podstawowej opieki, powinien zostać zbadany w obu obszarach i otrzymać pomoc lub skuteczne przekazanie dalej. Sam fakt używania substancji nie powinien automatycznie wykluczać z leczenia psychiatrycznego, podobnie jak diagnoza psychiatryczna nie powinna zamykać dostępu do terapii uzależnień.

Podczas kwalifikacji zapytaj, kto odpowiada za leki, kto prowadzi terapię uzależnień, jak zespoły wymieniają informacje i co robią w kryzysie. Ważne jest doświadczenie z konkretnym problemem, na przykład psychozą, traumą lub chorobą dwubiegunową. Ogólne zapewnienie, że placówka „leczy wszystko”, nie zastępuje opisu kompetencji i procedur.

• ocena używania substancji i zdrowia psychicznego;
• jeden spójny plan z jasno przypisaną odpowiedzialnością;
• koordynacja leków, terapii i opieki somatycznej;
• procedura reagowania na nawrót i kryzys psychiczny;
• uwzględnienie mieszkania, pracy, rodziny i innych potrzeb.

Jak przygotować pierwszą konsultację podwójnej diagnozy

Zapisz wszystkie substancje, leki, dawki, częstotliwość i czas ostatniego użycia. Przygotuj historię hospitalizacji, epizodów depresji, pobudzenia, psychozy, napadów paniki, samouszkodzeń i okresów abstynencji. Jeśli masz wypisy lub listę leków, zabierz je. Nie odstawiaj niczego po to, by „lepiej wypaść” na wizycie — szczerość zwiększa bezpieczeństwo.

Podwójna diagnoza nie oznacza gorszego rokowania z definicji. Oznacza potrzebę lepszej koordynacji i cierpliwego sprawdzania, co pomaga. W bazie Space Therapy możesz szukać placówek, a podczas telefonu zapytać wprost o leczenie współwystępujących zaburzeń psychicznych, dostęp do psychiatry i możliwość kontynuowania terapii po intensywnym etapie.

Rodzina może wspierać leczenie bez przejmowania roli zespołu

Za zgodą pacjenta bliscy mogą przekazać obserwacje, pomóc uporządkować wizyty i poznać plan reagowania na kryzys. Powinni wiedzieć, które objawy wymagają telefonu do prowadzącego, a które natychmiastowej pomocy. Nie muszą jednak samodzielnie rozstrzygać, czy zachowanie wynika z uzależnienia, psychozy, depresji czy działania leku.

Warto ustalić granice dotyczące przemocy, prowadzenia pod wpływem, pieniędzy i bezpieczeństwa dzieci. Granica opisuje działanie bliskiej osoby, na przykład opuszczenie niebezpiecznej sytuacji lub wezwanie pomocy, a nie próbę wymuszenia określonego nastroju. Rodzina może potrzebować własnej konsultacji, szczególnie gdy żyje w przewlekłej czujności albo wielokrotnie zarządza kryzysami.

Poufność leczenia nie oznacza, że personel nie może wysłuchać rodziny. Zakres informacji zwrotnej zależy od zgody pacjenta i przepisów, ale bliski nadal może przekazać ważne dane o ryzyku. Najlepiej omówić zasady kontaktu na początku, zanim dojdzie do pogorszenia.