Współuzależnienie: czym jest i jak rozpoznać je u siebie?

Współuzależnienie opisuje relację ze stresem, nie diagnozę

Termin „współuzależnienie” jest powszechnie używany w terapii uzależnień, ale nie stanowi samodzielnego rozpoznania w klasyfikacjach zaburzeń. Pomaga nazwać zespół utrwalonych reakcji osoby, która przez długi czas żyje obok uzależnienia: nadmierną kontrolę, przejmowanie odpowiedzialności, zaniedbywanie siebie i koncentrację na tym, czy druga osoba pije, bierze, gra albo trzeźwieje.

Takie zachowania zwykle nie pojawiają się bez powodu. Na początku mogą chronić rodzinę przed chaosem: ktoś opłaca rachunki, usprawiedliwia nieobecności, łagodzi konflikty. Problem zaczyna się wtedy, gdy tryb kryzysowy staje się codziennością, a Twoje poczucie bezpieczeństwa zależy niemal wyłącznie od zachowania bliskiej osoby.

Jeśli rozpoznajesz u siebie te trudności, sprawdź, kiedy warto rozważyć psychoterapię współuzależnienia.

Osobną ścieżkę działania opisujemy na sytuację, gdy bliski nie chce się leczyć.

Różnicę między wspieraniem a osłanianiem konsekwencji wyjaśnia poradnik o umożliwianiu uzależnienia.

Siedem sygnałów, które warto potraktować poważnie

Pojedynczy sygnał nie przesądza o współuzależnieniu. Ważniejszy jest wzorzec, jego długość i koszt, jaki ponosisz.

• regularnie sprawdzasz, kontrolujesz lub przewidujesz zachowanie bliskiej osoby;
• ukrywasz konsekwencje jej uzależnienia przed rodziną, pracą lub znajomymi;
• spłacasz długi, załatwiasz zwolnienia albo bierzesz odpowiedzialność za jej zobowiązania;
• rezygnujesz ze snu, odpoczynku, leczenia lub relacji, żeby „pilnować sytuacji”;
• Twoje granice zmieniają się pod wpływem kolejnego kryzysu lub obietnicy;
• czujesz winę, kiedy robisz coś dla siebie albo odmawiasz pomocy;
• żyjesz w stałej czujności, lęku, złości lub wstydzie.

Pytanie pomocnicze: ile energii w ostatnim tygodniu przeznaczyłeś na własne życie, a ile na zarządzanie życiem bliskiej osoby?

Przygotowanie konkretnej propozycji pomocy omawia poradnik, jak rozmawiać o rozpoczęciu leczenia.

Jeśli rozpoznajesz u siebie ciągłe sprawdzanie telefonu, butelek lub powrotów do domu, przeczytaj, jak ograniczać kontrolowanie osoby pijącej. Poradnik Rodziny w Kryzysie rozróżnia nadzór nad piciem od działań potrzebnych do ochrony siebie i dzieci.

Pomaganie i ratowanie to nie to samo

Pomoc wzmacnia odpowiedzialność osoby uzależnionej: przekazujesz kontakt do specjalisty, proponujesz wspólną rozmowę, wspierasz realizację uzgodnionego planu. Ratowanie usuwa naturalne konsekwencje jej decyzji: kłamiesz za nią, pożyczasz kolejne pieniądze, tłumaczysz agresję używkami albo przejmujesz obowiązki bez końca.

Ograniczenie ratowania nie jest karą. To zmiana po swojej stronie relacji. W praktyce oznacza wybór jednego zachowania, którego przestajesz podejmować, i spokojne zakomunikowanie tej decyzji bez gróźb, negocjacji w kryzysie i wielogodzinnego uzasadniania.

Pierwszy krok nie zależy od gotowości drugiej osoby

Aktualne zalecenia dla rodzin osób z problemem alkoholowym lub narkotykowym podkreślają, że bliscy mają własne potrzeby i powinni otrzymać ocenę sytuacji oraz wsparcie niezależnie od tego, czy osoba uzależniona jest w leczeniu. Możesz zacząć od konsultacji w poradni leczenia uzależnień, psychoterapeuty pracującego z rodzinami albo grupy wsparcia.

Na pierwsze spotkanie nie musisz przychodzić z gotową decyzją o rozstaniu ani z dowodem, że bliska osoba jest uzależniona. Wystarczy opis tego, co dzieje się w domu, czego próbowałeś i jaki wpływ sytuacja ma na Twoje zdrowie, bezpieczeństwo, dzieci i finanse. Możesz też sprawdzić grupy Al-Anon dla bliskich i zasady udziału w pierwszym spotkaniu.

Dobór pomocy do obecnych trudności opisujemy w poradniku o psychoterapii współuzależnienia.

Jeżeli chcesz porozmawiać także o dorastaniu w domu z problemem alkoholowym, przeczytaj o DDA i formach pomocy dla dorosłych dzieci.

Najmniejszy możliwy krok na dziś: zapisz trzy sytuacje, w których przekroczyłeś własną granicę, żeby zapobiec konsekwencjom zachowania bliskiej osoby.

Test współuzależnienia — jak sprawdzić, czy to Ciebie dotyczy

Lista sygnałów powyżej może pomóc nazwać trudności, ale nie daje wyniku diagnostycznego. Na konsultację możesz zabrać kilka konkretnych przykładów: z czego ostatnio zrezygnowałeś z powodu zachowania bliskiej osoby, czego się obawiasz i jakiej pomocy potrzebujesz.

Dostępny w serwisie test uzależnień służy edukacyjnej samoocenie własnych zachowań związanych z używaniem substancji lub innymi nawykami. Nie jest testem współuzależnienia i nie rozstrzyga sytuacji rodziny. Do rozmowy o pomocy dla bliskich nie potrzebujesz wyniku kwestionariusza.